Czy cztery dni wypełnione poezją, prozą i gorącymi debatami mogą zmienić Twoje spojrzenie na kulturę? Vilniuje właśnie zakończyła się 26. edycja Kniżnej Uczty, wydarzenia, które przyciągnęło rekordową liczbę 55 tys. uczestników. Ale to nie tylko liczby robią wrażenie – tegoroczna edycja była pełna „pierwszych razów” i subtelnych politycznych akcentów, o których warto wiedzieć, zanim sięgniesz po kolejną książkę.
W moim odczuciu, żadne nowoczesne festiwale literackie nie mogą już istnieć bez tego specyficznego połączenia sztuki, dyskusji i ludzkich historii. Organizatorzy podkreślają, że Wileńska Kniżna Uczta to coś więcej niż tylko miejsce wymiany książek – to żywa ekosystem kultury, inkubator idei i przestrzeń do dialogu, który kształtuje nasze społeczeństwo.
„Zapach polityki” – Czy słowo stało się bronią?
W tym roku atmosfera na targach była gęsta od dyskusji, ale też od pewnego politycznego napięcia. Chociaż organizatorzy oficjalnie zapewniają, że nie protestują, faktem jest, że prezydent kraju, Gitanas Nausėda, nie został zaproszony na otwarcie, a jego tradycyjne pozdrowienie ominęło wydarzenie. Co więcej, zabrakło miejsca na stoiskach dla książki o prezydencie. Podobną blokadę poczuł filozof Arvydas Juozaitis, którego książka o „Sąjūdžio” – litewskim ruchu niepodległościowym – nie doczekała się prezentacji w głównej sali. Jego słowa o „wejściu przez okno, gdy zamknęli drzwi” pokazują, jak cienka bywa granica między wolnością słowa a systemowymi ograniczeniami.
Wywnioskowałem, że niezależnie od tego, czy jesteś autorem bestsellera, czy dopiero debiutujesz, polityka potrafi wcisnąć się wszędzie. To przypomina nieco sytuację, gdy próbujesz wybrać idealną księgarnię w Warszawie – czasem najlepsze pozycje są ukryte w najmniej oczywistych miejscach, a dostęp do nich zależy od wielu czynników.
Nowe twarze, stare nadzieje
Jednak oprócz zawirowań politycznych, tegoroczna edycja przyniosła wiele ekscytujących nowości:
- Mecenas po raz pierwszy: Grupa „Invalda INVL” została pierwszym mecenasem targów, co jest sygnałem rosnącego zaangażowania biznesu w kulturę i nadzieją na dalszy rozwój wydarzenia.
- Akcja „Przekaż pozdrowienie bibliotece”: Z inicjatywy trzech ważnych organizacji – Litewskiego Stowarzyszenia Wydawców, Litewskiego Towarzystwa Bibliotekarzy i Litewskiego Stowarzyszenia Pracowników Bibliotek Szkolnych – do szkół trafiła duża paczka podarowanych książek, wzbogacając biblioteczne zasoby.
- Forum dla wydawców: Międzynarodowe Centrum Praw Autorskich po raz pierwszy zgromadziło ekspertów z 10 krajów, tworząc przestrzeń do budowania międzynarodowych relacji i wzmacniania rynku wydawniczego.
Literackie laury i zaskakujące wybory
Jak co roku, targi były areną ważnych ogłoszeń i nagród. Poznaliśmy nominacje do akcji „Metų knygos rinkimai 2025” (Książka Roku 2025), a czytelnicy do 23 kwietnia mogą głosować na swoje ulubione pozycje. Ogłoszono również nominacje do nagród literackich IBBY za najlepsze książki dla dzieci i młodzieży w 2025 roku. Co ciekawe, litewscy uczeni ogłosili, że rok 2025 to rok poezji, a nagrodę za najbardziej kreatywną książkę roku zdobył tomik wierszy „Seismografas” autorstwa Mariusa Burokasa.
Ważnym momentem było wręczenie Nagrody im. Jurgi Ivanauskaitė, która trafiła do poetki Vitalii Maksvytei. Z kolei czytelnicy swoje głosy oddali, zaznaczając najczęściej kupowane książki w różnych kategoriach. Ten demokratyczny wybór jest dla mnie ważniejszy niż niejeden prestiżowy tytuł.
Światowi mistrzowie pióra i… sztuczna inteligencja
Tegoroczne dyskusje, prowadzone między innymi przez brytyjskiego dziennikarza Edwarda Lucasa, poruszały tematy bezpieczeństwa, polityki i ekonomii Europy. Nie zabrakło rozważań o wolnym słowie, transformacji kultury w cyfrowym świecie i roli tłumacza. Szczególnie intrygująca była debata na temat starcia algorytmów i książki oraz tego, jak sztuczna inteligencja może kształtować ciekawość i krytyczne myślenie młodych czytelników.
Wśród zaproszonych gości znaleźli się autorzy światowych bestsellerów: laureat Nagrody Goncourtów Jean-Baptiste Andrea z książką „Jej nazwa”, niemiecki historyk wojskowości dr Sönke Neitzel z „Gotowi na wojnę”, a także mistrzowie thrillerów Peter Swanson i mentalista Henrik Fexeus. Swoimi kulinarnymi doświadczeniami dzieliła się pisarka Julie Caplin, a nie zabrakło również licznej reprezentacji ukraińskich literatów.
Nawet w tak „wielkiej” imprezie, jak ta w Wilnie, można znaleźć coś, co przypomina nasz codzienny pośpiech w pracy czy poszukiwanie dobrej rekomendacji w polskim internecie. Książki, tak jak artykuły w sieci, starają się dotrzeć do nas z informacją, emocją, a czasem ostrzeżeniem.
Czy ostatnie wydarzenia na Wileńskiej Książkowej Uczcie zmieniły Twoje postrzeganie literatury jako narzędzia dialogu? Podziel się swoimi przemyśleniami w komentarzach!
